Akademik / MKC 501 / Hafta 8 / 8.1

Hafta 8 · Ders 8.1 · Çıktı 4 · ~45 dk

Dalga denklemi

Çelik bir çubuğa vurulan darbenin öbür uca ne zaman ulaştığını ve gergin bir telin hangi frekanslarda titreştiğini tek bir denklemle, $u_{tt}=c^2u_{xx}$ ile bulacağız.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Tel ve çubuk için dalga denklemini Newton yasasından kurmak ve dalga hızını hesaplamak
  • d'Alembert çözümünü başlangıç şartlarına uygulamak
  • Uçları sabit telin doğal frekanslarını ve mod şekillerini bulmak
  • Uç şartının frekans denklemini nasıl değiştirdiğini göstermek
Hafta
Hafta 8 · Kanonik problemler: Laplace, difüzyon ve dalga denklemleri
Resmî çıktı
Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §12.2–12.4 (s. 543–556)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Bir pres kalıbında 2 m boyunda çelik bir itici çubuğun ucuna çekiç darbesi geliyor. Darbenin etkisi çubuğun öbür ucuna ne kadar sürede ulaşır? Aynı makinede gergin bir tahrik teli titreşiyor; teli hangi frekanslarda zorlarsak büyük genlikli titreşim görürüz? İki sorunun cevabı da aynı denklemden çıkar: dalga denklemi (İng. wave equation; $u_{tt}=c^2u_{xx}$).

Uçları sabit bir tel üzerinde üçgen biçimli başlangıç tümseği; zamanla iki yarı yüksekliğe sahip tümseğe bölünüp zıt yönlere ilerliyor. Altta eksenel darbe alan çelik çubuk ve c hızıyla ilerleyen basınç dalgası. t = 0 (kesikli) −c+c t > 0: iki yarı genlikli dalga (düz) darbe basınç dalgası, c = √(E/ρ) L = 2 m
Şekil 1. Üstte: telde başlangıç tümseği iki yarı genlikli dalgaya ayrılır ve $c$ hızıyla zıt yönlere gider (d'Alembert). Altta: çubukta eksenel darbe dalgası $c=\sqrt{E/\rho}$ hızıyla ilerler.

Bu derste dalga denkleminin nereden geldiğini, tel ve çubuk için dalga hızının ne olduğunu, sonlu uzunluktaki telin doğal frekanslarını ve sonsuz telde d'Alembert çözümünü göreceğiz.

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hatırlatma

  • Kısmi türev: $u(x,t)$ için $u_t=\partial u/\partial t$, $u_{xx}=\partial^2u/\partial x^2$.
  • Değişkenlerine ayırma ve sinüs serisi: Ders 7.2; KDD türleri: Ders 7.1 (dalga denklemi hiperboliktir).
  • Açısal frekans $\omega$ [rad/s] ile frekans $f=\omega/2\pi$ [Hz] farklı büyüklüklerdir (Ders 1.4).
  • Zincir kuralı: $\dfrac{\partial}{\partial x}F(x-ct)=F'(x-ct)$, $\dfrac{\partial}{\partial t}F(x-ct)=-c\,F'(x-ct)$.

3. Denklem nereden geliyor?

Gergin tel. Çekme kuvveti $T$ [N], birim uzunluk kütlesi $\mu$ [kg/m] olan bir telde küçük enine yer değiştirme $u(x,t)$ olsun. $\Delta x$ uzunluğundaki parçaya iki uçtaki çekme kuvvetlerinin düşey bileşenleri etkir; küçük eğimde bunlar $T u_x$'tir. Newton'un ikinci yasası:

$$\mu\,\Delta x\,u_{tt}=T\,u_x(x+\Delta x)-T\,u_x(x)\ \ \Rightarrow\ \ u_{tt}=c^2u_{xx},\qquad c=\sqrt{T/\mu}.$$

Çubukta eksenel dalga. Eksenel yer değiştirme $u(x,t)$, gerilme $\sigma=E\,u_x$. Kesit alanı $A$ olan dilime net kuvvet $EA\,u_{xx}\Delta x$, kütlesi $\rho A\Delta x$ olduğundan yine $u_{tt}=c^2u_{xx}$ çıkar; bu kez

$$c=\sqrt{E/\rho}\quad[\text{m/s}].$$

Burada $c$, dalga hızıdır. Malzemenin parçacıklarının hızı değil, bozulmanın (gerilme ya da şekil) ilerleme hızıdır. Kabuller: küçük yer değiştirme, doğrusal elastik malzeme, sabit kesit ve sönüm yok.

4. Sonsuz telde d'Alembert çözümü

Her iki türevlenebilir $F$ ve $G$ için $u=F(x-ct)+G(x+ct)$ dalga denklemini sağlar (zincir kuralıyla iki kez türevleyin). $F$ sağa, $G$ sola biçimini bozmadan ilerleyen dalgadır. Başlangıç şekli $u(x,0)=f(x)$ ve başlangıç hızı $u_t(x,0)=g(x)$ verilirse

$$u(x,t)=\tfrac12\big[f(x-ct)+f(x+ct)\big]+\frac{1}{2c}\int_{x-ct}^{x+ct}g(s)\,ds.$$

Buna d'Alembert çözümü (İng. d'Alembert's solution; $u=F(x-ct)+G(x+ct)$) denir. Sıfır başlangıç hızında başlangıç tümseği iki yarı yüksekliğe bölünür ve zıt yönlere gider (Şekil 1). Sonlu bir telde bu dalgalar sabit uçlardan ters işaretle yansır.

Türetme Başlangıç şartlarından d'Alembert formülü

$u=F(x-ct)+G(x+ct)$ yazalım. $t=0$'da $F+G=f$ ve $-cF'+cG'=g$. İkinciyi integre edersek $-F+G=\frac1c\int_0^x g\,ds+K$. İki denklemden $F=\frac12 f-\frac1{2c}\int_0^x g-\frac K2$, $G=\frac12 f+\frac1{2c}\int_0^x g+\frac K2$. $F$'yi $x-ct$'de, $G$'yi $x+ct$'de değerlendirip toplayınca sabitler sadeleşir ve formül çıkar.

Çözümlü örnek 1

Çelik itici çubukta darbenin varış süresi

Verilenler

Çelik çubuk: $E=210$ GPa, $\rho=7850$ kg/m³, $L=2$ m. Bir uca ani eksenel darbe uygulanıyor.

İstenenler

Eksenel dalga hızı $c$ ve darbenin öbür uca varış süresi.

Model ve kabuller

Tek boyutlu eksenel dalga ($u_{tt}=c^2u_{xx}$), doğrusal elastik, sönüm yok; kesit boyutları dalga boyuna göre küçük.

Çözüm

$$c=\sqrt{\frac{210\times10^9}{7850}}=5172\ \text{m/s},\qquad t=\frac{L}{c}=\frac{2}{5172}=0{,}387\ \text{ms}.$$

Kontrol

Birim: $\sqrt{\text{Pa}/(\text{kg/m}^3)}=\sqrt{\text{m}^2/\text{s}^2}$ ✓. Çeliğin ses hızı tablolarda yaklaşık 5.000–6.000 m/s aralığındadır ✓.

Fiziksel yorum

Darbe yükü milisaniyenin altında karşı uca ulaşır ve oradan yansır. Darbe süresi bu varış süresiyle kıyaslanabilir mertebedeyse yükü "statik" saymak yanlıştır; çubuk boyunca gerilme dalgaları hesaba katılmalıdır.

5. Uçları sabit telin doğal frekansları

$u(0,t)=u(L,t)=0$ için değişkenlerine ayırma (Ders 7.2) şu çözümü verir:

$$u(x,t)=\sum_{n=1}^{\infty}\sin\frac{n\pi x}{L}\Big(A_n\cos\omega_n t+B_n\sin\omega_n t\Big),\qquad \omega_n=\frac{n\pi c}{L},\quad f_n=\frac{nc}{2L}.$$

$A_n$ başlangıç şeklinin, $B_n\omega_n$ başlangıç hızının Fourier sinüs katsayılarıdır. Her terim bir moddur: $\sin(n\pi x/L)$ mod şekli, $\omega_n$ doğal açısal frekansıdır. Telde frekanslar temel frekansın tam katlarıdır; kirişte ve membranda böyle olmadığını göreceğiz.

Çözümlü örnek 2

Tahrik telinin ilk üç doğal frekansı

Verilenler

Tel: $T=500$ N, $\mu=0{,}02$ kg/m, iki mesnet arası $L=0{,}8$ m, uçlar sabit.

İstenenler

$c$; ilk üç doğal frekans (Hz ve rad/s).

Model ve kabuller

Gergin tel, küçük enine titreşim, eğilme rijitliği ve sönüm ihmal.

Çözüm

$c=\sqrt{500/0{,}02}=158{,}11$ m/s. $f_n=nc/(2L)$:

$$f_1=98{,}82\ \text{Hz},\ f_2=197{,}64\ \text{Hz},\ f_3=296{,}46\ \text{Hz};\qquad \omega_1=620{,}9,\ \omega_2=1241{,}8,\ \omega_3=1862{,}7\ \text{rad/s}.$$

Kontrol

$\omega_n=2\pi f_n$ ✓; $f_2=2f_1$ ✓. Limit: $T\to0$ iken $f\to0$ (gevşek tel titreşmez) ✓.

Fiziksel yorum

Tel yaklaşık 99 Hz'nin katlarında rezonansa girer. Frekansı yükseltmek için çekmeyi artırmak gerekir; ama $f\propto\sqrt{T}$ olduğundan frekansı iki katına çıkarmak dört kat çekme ister.

Benzer problem Daha gergin tel

Aynı telde çekme $T=800$ N'a çıkarılıyor. $c$ ve $f_1$ nedir?

İpucu

$c=\sqrt{T/\mu}$, $f_1=c/(2L)$.

Çözümü göster

$c=\sqrt{800/0{,}02}=200$ m/s, $f_1=200/1{,}6=125$ Hz ($\omega_1=785{,}4$ rad/s).

6. Başa dönüş

Çelik itici çubukta darbe dalgası $5172$ m/s hızla ilerler ve 2 m'yi $0{,}387$ ms'de geçer. Tahrik teli ise $f_1=98{,}8$ Hz ve katlarında doğal frekanslara sahiptir; telin yakınında çalışan bir motorun ya da kasnağın uyarım frekansı bu değerlerden uzak tutulmalıdır. İki sonuç da aynı denklemin farklı yüzleridir: sonsuz ortamda ilerleyen dalgalar (d'Alembert), sınırlı ortamda duran dalgalar (modlar).

7. Sık yapılan hatalar

  • Dalga hızı $c$'yi malzeme parçacıklarının hızıyla karıştırmak.
  • Telde $c=\sqrt{T/\mu}$, çubukta $c=\sqrt{E/\rho}$ olduğunu karıştırmak; $\mu$'nun birimi kg/m'dir, kg/m³ değil.
  • $\omega_n=n\pi c/L$ ile $f_n=nc/(2L)$'yi karıştırmak.
  • Uç şartı farklıysa (ankastre–serbest çubuk) yine $nc/2L$ kullanmak; doğrusu $f_n=(2n-1)c/(4L)$.

8. Alıştırmalar

Alıştırma 1KolaySayısalAlüminyumda dalga hızı

$E=70$ GPa, $\rho=2700$ kg/m³ alüminyum çubukta eksenel dalga hızını bulun ve çelikle karşılaştırın.

İpucu

$c=\sqrt{E/\rho}$.

Çözümü göster

$c=5092$ m/s; çelikle neredeyse aynı, çünkü $E/\rho$ oranları yakın.

Alıştırma 2OrtaSayısalAnkastre–serbest çubuk

$L=1$ m çelik çubuğun bir ucu ankastre, öbürü serbest. Uç şartları $u(0,t)=0$, $u_x(L,t)=0$. İlk iki eksenel doğal frekansı bulun.

İpucu

Ayırma $\sin(\beta x)$ verir; serbest uçta $\cos\beta L=0$.

Çözümü göster

$\beta L=(2n-1)\pi/2$, $f_n=(2n-1)c/(4L)$: $f_1=1293$ Hz, $f_2=3879$ Hz ($c=5172$ m/s).

Alıştırma 3OrtaSayısalTel çekmesini ayarlamak

Örnek 2'deki telin temel frekansını 110 Hz yapmak için çekme ne olmalı?

İpucu

$f_1=\frac{1}{2L}\sqrt{T/\mu}$ ifadesini $T$ için çözün.

Çözümü göster

$T=\mu(2Lf_1)^2=0{,}02\,(1{,}6\cdot110)^2=619{,}5$ N.

Alıştırma 4ZorKavramsalBaşlangıç hızıyla d'Alembert

Sonsuz tel düz ($f=0$) ama $|x|<a$ aralığına bir çekiçle $g=v_0$ hızı veriliyor. $x=0$'daki yer değiştirme zamanla nasıl değişir?

İpucu

$u(0,t)=\frac1{2c}\int_{-ct}^{ct}g\,ds$; integral aralığı $[-a,a]$'yı ne zaman tamamen kapsar?

Çözümü göster

$ct<a$ iken $u(0,t)=v_0t$ (doğrusal artış); $ct\ge a$ olunca $u(0,t)=v_0a/c$ sabit kalır. Tel kalıcı olarak yer değiştirmiş bir bölge bırakır.

9. Özet

Özet
  • Gergin tel ve elastik çubuk aynı denklemi sağlar: $u_{tt}=c^2u_{xx}$; telde $c=\sqrt{T/\mu}$, çubukta $c=\sqrt{E/\rho}$.
  • Sonsuz ortamda çözüm iki ilerleyen dalganın toplamıdır (d'Alembert).
  • Uçları sabit telde $\omega_n=n\pi c/L$, $f_n=nc/2L$; mod şekilleri $\sin(n\pi x/L)$.
  • Uç şartı değişince frekans denklemi değişir.

Sıradaki derste aynı ayırma yöntemini ısı denklemine uygulayacağız: salınım yerine sönüm göreceğiz.

10. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Darbe ve çarpışma analizlerinde (Hopkinson çubuğu deneyleri), ultrasonik muayenede ve kompozitlerde dalga yayılımıyla hasar tespitinde bu denklem başlangıç noktasıdır. Sonlu eleman açık zaman integrasyonunda kararlı adım boyu da dalga hızına bağlıdır ($\Delta t\lesssim h/c$). İleri okuma: Kreyszig §12.2–12.4; Haberman Bölüm 4 ve 12.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.2 Titreşen tel (s. 543–544); §12.3 Değişkenlerine ayırma (s. 545–552); §12.4 d'Alembert çözümü (s. 553–556)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 4 (titreşen teller ve membranlar)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.