Bu derste öğrenecekleriniz
- Gamma fonksiyonunun tanımını ve Γ(ν+1) = νΓ(ν) bağıntısını kullanmak
- Yarım tam sayılı Gamma değerlerini Γ(1/2) = √π'ye indirerek hesaplamak
- Hata fonksiyonunu ve erfc'yi tanımak, değerlerini yorumlamak
- Yarı sonsuz katıda ani yüzey sıcaklığı problemini erf ile çözmek ve geçerlilik şartını kontrol etmek
1. Neden öğreniyoruz?
200 °C'deki kalın bir çelik bloğun yüzeyini su jetiyle aniden 20 °C'ye soğuttuğumuzu düşünelim. Yüzeyin 10 mm altındaki bir noktanın sıcaklığı 60 saniye sonra kaç derece olur? Bu soru ısıl işlemde, kaynakta ve fren disklerinde sürekli karşımıza çıkar. Cevabı yazmak için ısı denkleminin çözümünde doğal olarak ortaya çıkan bir fonksiyona ihtiyacımız var: hata fonksiyonu. Onun yakın akrabası olan Gamma fonksiyonu ise Bessel serilerinde, Laplace dönüşüm tablolarında ve yorulma istatistiğinde (Weibull dağılımı) karşımıza çıkar.
2. Ön bilgiler
- Has olmayan integral: $\int_0^\infty e^{-t}\,dt = 1$; üstel çarpan $e^{-t}$ her polinomu yener, bu yüzden $\int_0^\infty t^n e^{-t}dt$ yakınsar.
- Kısmi integrasyon: $\int u\,dv = uv - \int v\,du$.
- Gauss integrali: $\int_{-\infty}^{\infty} e^{-x^2}dx = \sqrt{\pi}$.
- Isı denklemi (Hafta 8'de ayrıntılı): $T_t = \alpha\,T_{xx}$; $\alpha$ ısıl yayılımdır.
3. Gamma fonksiyonu
Faktöriyel yalnız tam sayılar için tanımlıdır. Bessel ve Laplace formüllerinde ise $(1/2)!$ gibi ifadelere ihtiyaç duyarız. Gamma fonksiyonu faktöriyeli gerçel sayılara genişletir:
$$\Gamma(\nu) = \int_0^\infty t^{\nu-1} e^{-t}\,dt, \qquad \nu > 0.$$Kısmi integrasyonla temel bağıntı çıkar: $\Gamma(\nu+1) = \nu\,\Gamma(\nu)$. $\Gamma(1)=1$ olduğundan tam sayılarda $\Gamma(n+1) = n!$ olur. Gauss integralinden $\Gamma(1/2) = \sqrt{\pi}$ elde edilir.
Türetme Γ(ν+1) = νΓ(ν) ve Γ(1/2) = √π
$\Gamma(\nu+1)=\int_0^\infty t^{\nu}e^{-t}dt$ integralinde $u=t^\nu$, $dv=e^{-t}dt$ alalım: $\Gamma(\nu+1) = [-t^\nu e^{-t}]_0^\infty + \nu\int_0^\infty t^{\nu-1}e^{-t}dt = 0 + \nu\Gamma(\nu)$.
$\Gamma(1/2)=\int_0^\infty t^{-1/2}e^{-t}dt$ integralinde $t=x^2$, $dt = 2x\,dx$ koyarsak $\Gamma(1/2) = 2\int_0^\infty e^{-x^2}dx = \sqrt{\pi}$.
Nasıl kullanılır? Yarım tam sayılı değerleri $\Gamma(\nu+1)=\nu\Gamma(\nu)$ ile $\Gamma(1/2)$'ye indiririz: $\Gamma(3/2) = \tfrac12\sqrt\pi \approx 0{,}8862$, $\Gamma(5/2) = \tfrac32\cdot\tfrac12\sqrt\pi \approx 1{,}3293$. Negatif olmayan tam sayılarda tanımsızdır (kutuplar); bu yüzden Bessel serilerinde $1/\Gamma$ biçiminde görünür ve orada sıfır değerini alır.
4. Hata fonksiyonu
Hata fonksiyonu , çan eğrisinin altındaki alanın ölçeklenmiş hâlidir:
$$\operatorname{erf}(x) = \frac{2}{\sqrt{\pi}}\int_0^x e^{-s^2}ds, \qquad \operatorname{erf}(0)=0,\quad \operatorname{erf}(\infty)=1.$$Ayrıca tamamlayıcı hata fonksiyonu $\operatorname{erfc}(x) = 1-\operatorname{erf}(x)$ tanımlanır. Değerleri tablolardan ya da yazılımlardan okunur: $\operatorname{erf}(1) \approx 0{,}8427$, $\operatorname{erf}(2)\approx 0{,}9953$. $x \approx 2$'den sonra erf pratikte 1'dir.
Isı iletimindeki yeri. Başlangıçta $T_i$ sıcaklığındaki yarı sonsuz katının yüzeyi $t=0$ anında $T_s$'ye getirilirse ısı denkleminin çözümü
$$\frac{T(x,t) - T_s}{T_i - T_s} = \operatorname{erf}\!\left(\frac{x}{2\sqrt{\alpha t}}\right)$$olur. Burada $\alpha = k/(\rho c)$ ısıl yayılımdır . Önemli gözlem: $x$ ve $t$ yalnız $\eta = x/(2\sqrt{\alpha t})$ birleşiminde görünür. Yani ısının ulaştığı derinlik $\sqrt{\alpha t}$ ile ölçeklenir: süre dört katına çıkınca etkilenen derinlik yalnız iki katına çıkar. Bu çözümün nereden geldiğini Hafta 12'de Fourier dönüşümüyle göreceğiz.
Ne zaman yarı sonsuz kabul edilir?
Gerçek parça sonludur. Isının ulaştığı derinlik $\sim 2\sqrt{\alpha t}$ kalınlığın küçük bir kısmı olduğu sürece (kabaca $\eta > 2$ olan bölge parçanın içinde kalıyorsa) arka yüzey "hissedilmez" ve formül geçerlidir.
Su jetiyle soğutulan çelik blok
Verilenler
$T_i = 200$ °C, $T_s = 20$ °C, çelik için $\alpha = 1{,}2\times10^{-5}$ m²/s, derinlik $x = 10$ mm, süre $t = 60$ s.
İstenenler
$T(10\text{ mm}, 60\text{ s})$.
Model ve kabuller
Blok kalın: yarı sonsuz katı. Yüzey sıcaklığı ani ve sabit; malzeme özellikleri sabit.
Çözüm
$\sqrt{\alpha t} = \sqrt{1{,}2\times10^{-5}\cdot 60} = 0{,}02683$ m. Benzerlik değişkeni $\eta = 0{,}01/(2\cdot 0{,}02683) = 0{,}1863$.
$\operatorname{erf}(0{,}1863) \approx 0{,}2079$. Böylece $T = 20 + (200-20)\cdot 0{,}2079 \approx 57{,}4$ °C.
Kontrol
Birim: $\alpha t$ m², karekökü m; $\eta$ boyutsuz ✓. Sınırlar: $x\to0$ için $T\to T_s$, $t\to0$ için $\eta\to\infty$, $T\to T_i$ ✓. Isının ulaştığı derinlik $2\sqrt{\alpha t}\approx 54$ mm; blok bundan kalınsa model geçerli.
Fiziksel yorum
Bir dakikada yüzeyin 1 cm altı 200 °C'den 57 °C'ye inmiş. Bu hızlı soğuma sertleşmenin (ve iç gerilmelerin) nedenidir; çok daha derindeki noktalar aynı sürede neredeyse hiç soğumaz.
Benzer problem Ne zaman 110 °C olur?
Aynı blokta 10 mm derinlik kaç saniyede 110 °C'ye iner?
İpucu
$(110-20)/180 = 0{,}5$; $\operatorname{erf}(\eta) = 0{,}5$ olan $\eta$'yı bulun.
Çözümü göster
$\eta = \operatorname{erf}^{-1}(0{,}5) \approx 0{,}4769$. $t = \left(\dfrac{x}{2\eta}\right)^2\dfrac{1}{\alpha} = \left(\dfrac{0{,}01}{0{,}9539}\right)^2\dfrac{1}{1{,}2\times10^{-5}} \approx 9{,}2$ s.
Etkileşimli araç: Γ ve erf grafikleri
Aşağıda Gamma ve hata fonksiyonlarının grafiklerini görebilirsiniz. Şunu deneyin: Γ'nın 0 ve negatif tam sayılardaki kutuplarına bakın; erf'in yaklaşık 2'den sonra neden 1'e yapıştığını görün.
Bu etkileşimli araç için tarayıcıda JavaScript açık olmalıdır.
5. Başa dönüş
Su jetiyle soğutulan blokta 10 mm derinlikteki sıcaklık 60 s sonra $T = T_s + (T_i-T_s)\operatorname{erf}\big(x/2\sqrt{\alpha t}\big) \approx 57$ °C oldu. Formülün özü: sıcaklık $x/\sqrt{t}$ birleşimine bağlıdır; erf bu birleşimin "yayılma profilini" verir. Gamma ise bir sonraki derste Bessel serilerinin katsayılarında karşımıza çıkacak.
6. Sık yapılan hatalar
- $\Gamma(n) = n!$ sanmak; doğrusu $\Gamma(n+1) = n!$.
- erf argümanında 2'yi unutmak: $x/(2\sqrt{\alpha t})$, $x/\sqrt{\alpha t}$ değil.
- Oranı ters kurmak: $(T-T_s)/(T_i-T_s)$ yüzeyde 0, derinde 1'dir.
- İnce parçada yarı sonsuz çözümü kullanmak.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolaySayısalYarım tam sayılar
$\Gamma(7/2)$ değerini $\sqrt\pi$ cinsinden ve sayısal olarak bulun.
İpucu
$\Gamma(7/2) = \tfrac52\Gamma(5/2)$.
Çözümü göster
$\Gamma(7/2) = \tfrac52\cdot\tfrac32\cdot\tfrac12\sqrt\pi = \tfrac{15}{8}\sqrt\pi \approx 3{,}3234$.
Alıştırma 2KolayKavramsalDerinlik ölçeği
Soğutma süresi 4 katına çıkarsa aynı sıcaklığa ulaşan derinlik kaç katına çıkar?
İpucu
Aynı sıcaklık = aynı $\eta$.
Çözümü göster
$\eta = x/(2\sqrt{\alpha t})$ sabit kalmalı: $x \propto \sqrt t$, yani 2 katına.
Alıştırma 3OrtaSayısalIsının ulaştığı derinlik
Aynı blokta 60 s sonunda sıcaklığın tam ortalama değere (110 °C) indiği derinlik nedir?
İpucu
$\eta = 0{,}4769$, $x = 2\eta\sqrt{\alpha t}$.
Çözümü göster
$x = 2\cdot0{,}4769\cdot0{,}02683 \approx 0{,}0256$ m $= 25{,}6$ mm.
Alıştırma 4OrtaKavramsalerfc
Yüzey ısı akısı $q_s = -k\,\partial T/\partial x|_{x=0}$'ı erf çözümünden bulun. Zamanla nasıl değişir?
İpucu
$\dfrac{d}{dx}\operatorname{erf}(x) = \dfrac{2}{\sqrt\pi}e^{-x^2}$.
Çözümü göster
$\partial T/\partial x|_0 = (T_i-T_s)\dfrac{1}{\sqrt{\pi\alpha t}}$; $q_s = -k(T_i-T_s)/\sqrt{\pi\alpha t}$. Akı $1/\sqrt t$ ile azalır (başlangıçta çok büyük). Eksi işareti, $T_i > T_s$ iken ısının katıdan dışarı (−x yönünde) aktığını gösterir.
8. Özet
- $\Gamma(\nu)=\int_0^\infty t^{\nu-1}e^{-t}dt$; $\Gamma(\nu+1)=\nu\Gamma(\nu)$, $\Gamma(n+1)=n!$, $\Gamma(1/2)=\sqrt\pi$.
- $\operatorname{erf}(x)=\frac{2}{\sqrt\pi}\int_0^x e^{-s^2}ds$; 0'dan 1'e çıkar, $x\approx2$'de doyar.
- Yarı sonsuz katıda ani yüzey sıcaklığı: $(T-T_s)/(T_i-T_s)=\operatorname{erf}(x/2\sqrt{\alpha t})$.
- Etkilenen derinlik $\sqrt{\alpha t}$ ile büyür.
Sonraki ders: Bessel fonksiyonları — silindirik geometrilerin "sinüs ve kosinüsü".
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Lazer ve kaynakla ısıl işlem, fren ve kesici takım sıcaklıkları, temas ısısı ve difüzyon (karbürleme derinliği) modellerinde erf çözümleri ilk tahmindir; sayısal modellerin doğrulamasında referans çözüm olarak kullanılır. Gamma, Weibull yorulma dağılımı ve kesirli türevli malzeme modellerinde görünür. Formüller için NIST DLMF Bölüm 5 ve 7 güvenilir başvurudur.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §5.4 Gamma fonksiyonu (s. 190); §12.12 hata fonksiyonu (s. 603); Ek A3.1 özel fonksiyon formülleri (s. A63–A68)
- NIST Digital Library of Mathematical Functions — Bölüm 5 (Gamma), 7 (hata fonksiyonu), 10 (Bessel), 14 (Legendre). — Bölüm 5 (Gamma), Bölüm 7 (hata fonksiyonları) Bağlantı
- F. P. Incropera, D. P. DeWitt, T. L. Bergman, A. S. Lavine, Fundamentals of Heat and Mass Transfer, 7. baskı, Wiley, 2011. — Bölüm 5 (geçici iletim, yarı sonsuz katı)
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.