Akademik / MKC 501 / Hafta 9 / 9.2

Hafta 9 · Ders 9.2 · Çıktı 4 · ~45 dk

Silindir ve kürede sıcaklık

Silindirik bir pimin ve bir kürenin içindeki kararlı sıcaklığı bulacağız. Geometri, silindirde Bessel fonksiyonlarını, kürede Legendre polinomlarını doğal olarak ortaya çıkaracak.

Bu derste öğrenecekleriniz

  • Silindirde sınır şartlarına göre J0 mı I0 mı gerektiğine karar vermek
  • Eksenel simetrik silindir problemini Fourier–Bessel terimleriyle çözmek
  • Kürede Legendre polinomlarıyla iç sıcaklık dağılımını yazmak
  • Sınırlılık şartıyla tekil çözümleri elemek
Hafta
Hafta 9 · Özel fonksiyonlarla KDD çözümü
Resmî çıktı
Çıktı 4 — Kısmi diferansiyel denklemleri değişkenlerine ayırma yöntemiyle çözebilme
Süre
~45 dk
Ana kitap
Kreyszig 10. baskı §12.11 (s. 593–599)
Araç
—

1. Neden öğreniyoruz?

Kısa silindirik bir pres pimi üst yüzünden sıcak kalıba temas ediyor; alt yüzü ve yan yüzeyi soğutulmuş. Ayrıca küresel bir kabın yüzeyinde sıcaklık kutuplardan ekvatora doğru değişiyor. İki durumda da iç sıcaklık dağılımı ısıl gerilmeleri belirler. Bu derste kararlı sıcaklığı (Laplace denklemini) silindirik ve küresel koordinatlarda çözeceğiz; silindirde Bessel fonksiyonları, kürede Legendre polinomları ortaya çıkacak.

Solda silindir: üst yüzey u = f(r), yan ve alt yüzey u = 0, r ve z eksenleri. Sağda küre: yüzeyde u = f(θ), θ kutup açısı, merkezden r yarıçapı. r z u = f(r) u = 0u = 0 θr yüzeyde u = f(θ)
Şekil 1. Solda silindir ($r,z$; eksenel simetri), sağda küre ($r,\theta$; eksen etrafında simetri). Sınırda sıcaklık veriliyor (Dirichlet problemi).

2. Ön bilgiler

Ön bilgi

Hatırlatma

  • Laplace denklemi ve süperpozisyon: Ders 8.3.
  • Silindirik koordinatta eksenel simetride $\nabla^2u=u_{rr}+\frac1ru_r+u_{zz}$.
  • Küresel koordinatta $\theta$'ya bağlı, $\phi$'den bağımsız durumda $\nabla^2u=\frac{1}{r^2}(r^2u_r)_r+\frac{1}{r^2\sin\theta}(\sin\theta\,u_\theta)_\theta$.
  • $J_0$, $I_0$ (Ders 6.1) ve Legendre polinomları $P_0=1$, $P_1=x$, $P_2=\frac12(3x^2-1)$ (Ders 6.2).

3. Silindir: hangi Bessel fonksiyonu?

$u=W(r)Z(z)$ ayırması $W''+W'/r+\lambda W=0$ ve $Z''-\lambda Z=0$ verir. Hangi yönün "titreşimli", hangisinin "üstel" olacağına sınır şartları karar verir:

  • Yan yüzey sıfır, üst yüzey verilmiş: $r$ yönünde sıfırlar gerekir ⇒ $W=J_0(\alpha_m r/R)$, $J_0(\alpha_m)=0$; $z$ yönünde $\sinh$: $$u=\sum_m A_mJ_0\Big(\frac{\alpha_mr}{R}\Big)\frac{\sinh(\alpha_mz/R)}{\sinh(\alpha_mH/R)},$$ $A_m$ üst yüzey sıcaklığının Fourier–Bessel katsayısı (Ders 9.1).
  • Alt ve üst yüzey sıfır, yan yüzey verilmiş: $z$ yönünde sinüs gerekir, $\lambda<0$ olur ve $r$ denklemi modifiye Bessel denklemine döner: $$u=\sum_nB_n\sin\frac{n\pi z}{H}\,\frac{I_0(n\pi r/H)}{I_0(n\pi R/H)}.$$ $K_0$ eksende tekil olduğu için atılır (sınırlılık şartı).
Çözümlü örnek 1

Pres piminin ortasındaki sıcaklık

Verilenler

$H=R$ olan silindir; yan yüzey ve alt yüz 0 °C (soğutulmuş), üst yüz $f(r)=100\,J_0(\alpha_1r/R)$ °C (ortası 100 °C, kenara doğru 0'a inen dağılım), $\alpha_1=2{,}4048$.

İstenenler

Eksen üzerinde, yüksekliğin ortasındaki ($r=0$, $z=H/2$) kararlı sıcaklık.

Model ve kabuller

Kararlı, eksenel simetrik, iç kaynak yok; $\nabla^2u=0$. Üst yüz sıcaklığı tek bir Fourier–Bessel terimi olduğundan $A_1=100$, diğerleri sıfır.

Çözüm

$$u(0,H/2)=100\cdot J_0(0)\cdot\frac{\sinh(\alpha_1/2)}{\sinh\alpha_1}=100\cdot\frac{1{,}5138}{5{,}4930}=27{,}56\ ^\circ\text{C}.$$

Kontrol

$z=H$'de oran 1, $u=f$ ✓; $z=0$'da 0 ✓; $r=R$'de $J_0(\alpha_1)=0$ ✓. Değer 0–100 arasında (maksimum ilkesi) ✓.

Fiziksel yorum

Pim boyu iki katına çıksa ($H=2R$) aynı noktada sıcaklık 8,96 °C'ye düşer: yan yüzey soğutması, sıcak yüzden uzaklaştıkça baskın olur. Kısa pimlerde ısı daha derine iner.

Benzer problem Uzun pim

Aynı problemde $H=2R$ için $z=H/2$, $r=0$ noktasında sıcaklığı bulun.

İpucu

$\sinh(\alpha_1z/R)/\sinh(\alpha_1H/R)$ ile $z/R=1$, $H/R=2$.

Çözümü göster

$100\,\sinh(2{,}4048)/\sinh(4{,}8097)=8{,}96$ °C.

4. Küre: Legendre polinomları

Eksen etrafında simetrik durumda $u=R(r)\Theta(\theta)$ ayırması, $x=\cos\theta$ ile açısal kısımda Legendre denklemini verir. Kutuplarda ($x=\pm1$) sonlu çözüm yalnız $\lambda=n(n+1)$ için vardır ve bu çözümler $P_n(\cos\theta)$'dır. Radyal kısım Euler–Cauchy denklemi $r^2R''+2rR'-n(n+1)R=0$'dır (Ders 3.2); çözümleri $r^n$ ve $r^{-n-1}$. Dolu kürede merkezde sonlu kalmak için $r^{-n-1}$ atılır:

$$u(r,\theta)=\sum_{n=0}^\infty A_n\Big(\frac rR\Big)^nP_n(\cos\theta),\qquad A_n=\frac{2n+1}{2}\int_0^\pi f(\theta)P_n(\cos\theta)\sin\theta\,d\theta.$$

Katsayılar Fourier–Legendre açılımıdır (İng. Fourier–Legendre expansion). Merkezdeki sıcaklık $A_0$, yani yüzey sıcaklığının (alan ağırlıklı) ortalamasıdır.

Çözümlü örnek 2

Kutupları sıcak küre

Verilenler

Yarıçapı $R$ olan küre; yüzey sıcaklığı $f(\theta)=100\cos^2\theta$ °C (kutuplarda 100, ekvatorda 0).

İstenenler

$u(r,\theta)$; merkezde, $r=R/2$'de kutup ve ekvator yönündeki sıcaklıklar.

Model ve kabuller

Kararlı, eksenel simetrik, kaynak yok. $\cos^2\theta$'yı Legendre polinomlarıyla yazarız: $x^2=\frac13P_0+\frac23P_2$.

Çözüm

$$u=100\Big[\frac13+\frac23\Big(\frac rR\Big)^2P_2(\cos\theta)\Big].$$

Merkez: $33{,}33$ °C. $r=R/2$, $\theta=0$ ($P_2=1$): $50{,}00$ °C. $r=R/2$, $\theta=\pi/2$ ($P_2=-\frac12$): $25{,}00$ °C.

Kontrol

$r=R$'de $\theta=0$: $100(\frac13+\frac23)=100$ ✓; $\theta=\pi/2$: $100(\frac13-\frac13)=0$ ✓. Merkez = yüzey ortalaması: $\frac12\int_0^\pi100\cos^2\theta\sin\theta\,d\theta=33{,}3$ ✓.

Fiziksel yorum

Seri burada iki terimde bitti; yüzey sıcaklığı polinom olduğunda bu hep böyledir. İçeride sıcaklık farkı $(r/R)^2$ ile azalır: merkeze doğru dağılım düzgünleşir.

5. Başa dönüş

Pres piminde ($H=R$) eksenin ortası 27,6 °C'ye oturur; pim uzadıkça yan soğutma ısıyı çabuk keser. Kürede merkez, yüzey sıcaklığının ortalamasını alır (33,3 °C). Her iki problemde de geometri hangi özel fonksiyonun çıkacağını, sınırlılık şartı hangi çözümün atılacağını belirledi.

6. Sık yapılan hatalar

  • Hangi yönde sinüs/Bessel sıfırı gerektiğini sınır şartlarına bakmadan seçmek; $J_0$ yerine $I_0$ gerektiği durumu kaçırmak.
  • Dolu bölgede $Y_0$, $K_0$ ya da $r^{-n-1}$ terimlerini tutmak.
  • Legendre katsayısında $\sin\theta$ ağırlığını ve $(2n+1)/2$ çarpanını unutmak.

7. Alıştırmalar

Alıştırma 1OrtaSayısalYan yüzeyden ısıtılan silindir

$H=R$; alt ve üst yüz 0 °C, yan yüzey $100\sin(\pi z/H)$ °C. Eksende $z=H/2$'deki sıcaklığı bulun.

İpucu

$u=100\sin(\pi z/H)\,I_0(\pi r/H)/I_0(\pi R/H)$; $I_0(0)=1$, $I_0(\pi)=5{,}4778$.

Çözümü göster

$u=100/I_0(\pi)=18{,}26$ °C.

Alıştırma 2KolayKavramsalDoğrusal yüzey sıcaklığı

Küre yüzeyinde $f=T_1\cos\theta$. İç çözümü yazın; merkez sıcaklığı nedir?

İpucu

$\cos\theta=P_1(\cos\theta)$.

Çözümü göster

$u=T_1\frac rR\cos\theta=T_1\frac zR$: içeride sıcaklık $z$ ile doğrusal; merkezde 0.

Alıştırma 3ZorKavramsalKüresel kabuk

İç yarıçap $R_1$, dış yarıçap $R_2$ olan kalın küresel kabukta (merkez bölgede değil) hangi radyal çözümleri tutmalısınız? Neden?

İpucu

Merkez artık bölgenin içinde mi?

Çözümü göster

Hem $r^n$ hem $r^{-n-1}$ tutulur; $r=0$ bölgede olmadığı için tekillik sorun değildir. İki sabit iki yüzeydeki şartlardan bulunur (silindirik halka için de $J_0$ ve $Y_0$ birlikte kalır).

8. Özet

Özet
  • Silindirde, sıfırların gerektiği yön $J_0$ (radyal) ya da sinüs (eksenel) verir; diğer yön $\sinh$ ya da $I_0$ olur.
  • Kürede açısal kısım Legendre polinomları, radyal kısım $r^n$ ve $r^{-n-1}$.
  • Dolu bölgede tekil çözümler sınırlılık şartıyla atılır; halka/kabukta tutulur.
  • Katsayılar ağırlıklı diklikle (Fourier–Bessel, Fourier–Legendre) bulunur.

Hafta 10'da sınır şartları ve kaynaklar homojen olmadığında ne yapacağımızı göreceğiz.

9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?

Tez ve araştırma

Silindirik numunelerde ısıl gerilme, kalıp ve pim soğutması, küresel basınçlı kaplar ve partiküllü kompozitlerde (küresel dolgu çevresinde) potansiyel problemleri bu çözümlerle başlar. İleri okuma: Kreyszig §12.11; Haberman Bölüm 7.

Kaynaklar ve ileri okuma

  • E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §12.11 Silindirik ve küresel koordinatlarda Laplace denklemi (s. 593–599)
  • R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 7 (yüksek boyutlu KDD'ler, Bessel ve Legendre fonksiyonları)
  • F. P. Incropera, D. P. DeWitt, T. L. Bergman, A. S. Lavine, Fundamentals of Heat and Mass Transfer, 7. baskı, Wiley, 2011. — Bölüm 3–4 (silindir ve kürede iletim)

Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.