Bu derste öğrenecekleriniz
- BDP ile SDP'yi ayırt etmek ve SDP'de çözüm sayısını belirlemek
- Özdeğer tipi SDP'de λ'nın üç durumunu incelemek
- y''+λy=0 için özdeğer ve özfonksiyonları bulmak
- Euler burkulma yükünü ve telin doğal frekanslarını hesaplamak
1. Neden öğreniyoruz?
Uçları mafsallı, çapı 40 mm, boyu 2 m olan çelik bir itme çubuğu eksenel basınç taşıyor. Yük küçükken çubuk düz kalır; belli bir yükte aniden yana kıvrılır (burkulur). Bu kritik yük nedir?
Küçük yanal sehim $w(x)$ için denge denklemi $EI\,w''+P\,w=0$, uç şartları $w(0)=w(L)=0$'dır. Dikkat: şartlar iki farklı noktada verilmiş. Hafta 2'de çözdüğümüz problemler tek noktada iki şart veriyordu (konum ve hız). Bu fark, çözümün varlığını ve tekliğini kökten değiştirir; burkulma yükü de tam bu farktan doğar.
2. Ön bilgiler
- $y''+k^2y=0$'ın genel çözümü $y=A\cos kx+B\sin kx$; $y''-k^2y=0$'ınki $A\cosh kx+B\sinh kx$.
- $\sin z=0\iff z=n\pi$; $\cosh$ ve $\sinh$ yalnız $z=0$'da $1$ ve $0$ olur.
- Homojen doğrusal sistemin sıfırdan farklı çözümü ancak katsayı matrisi tekilse vardır (Ders 1.1).
3. Başlangıç değer problemi ile sınır değer problemi
Başlangıç değer probleminde (BDP) şartlar tek noktada verilir: $y(x_0)$, $y'(x_0)$. Katsayılar sürekli ise çözüm vardır ve tektir. Sınır değer problemi nde (SDP) şartlar aralığın iki ucunda verilir; çözüm hiç olmayabilir, tek olabilir ya da sonsuz sayıda olabilir. $y''+y=0$ ile üç örnek:
| Şartlar | Sonuç |
|---|---|
| $y(0)=0$, $y(\pi/2)=1$ | $A=0$, $B=1$: tek çözüm $\sin x$ |
| $y(0)=0$, $y(\pi)=0$ | $A=0$, $B$ keyfi: sonsuz çözüm $B\sin x$ |
| $y(0)=0$, $y(\pi)=1$ | $A=0$ ve $0=1$: çözüm yok |
Bu tablo Hafta 1'deki doğrusal sistemlerin tablosunun aynısıdır: iki uç şartı $A$, $B$ için 2×2 bir sistem verir; katsayı matrisi tekilse ya çözüm yoktur ya da sonsuz çözüm vardır.
4. Özdeğer tipi sınır değer problemi
Mühendislikte çoğu zaman denklem bir parametre içerir ve soru şudur: hangi parametre değerlerinde sıfırdan farklı çözüm vardır?
$$y''+\lambda y=0,\qquad y(0)=0,\quad y(L)=0 .$$Sıfır çözüm ($y\equiv0$) her zaman vardır. Sıfırdan farklı çözüm veren $\lambda$ değerlerine özdeğer, karşılık gelen çözümlere özfonksiyon denir. Matris özdeğer probleminin ($\mat A\vect x=\lambda\vect x$) fonksiyonlar dünyasındaki karşılığıdır.
Nasıl uygulanır? $\lambda$'nın işaretine göre üç durumu ayrı inceleyin:
- $\lambda<0$ ($\lambda=-k^2$): $y=A\cosh kx+B\sinh kx$; $y(0)=0\Rightarrow A=0$, $y(L)=B\sinh kL=0\Rightarrow B=0$. Yalnız sıfır çözüm.
- $\lambda=0$: $y=A+Bx$; iki şart $A=B=0$ verir.
- $\lambda=k^2>0$: $y=A\cos kx+B\sin kx$; $A=0$ ve $B\sin kL=0$. $B\ne0$ için $\sin kL=0$, yani $kL=n\pi$.
Euler burkulma yükü
Verilenler
Uçları mafsallı dolu çelik çubuk: $d=40$ mm, $L=2000$ mm, $E=210$ GPa.
İstenenler
Kritik burkulma yükü $P_{kr}$ ve karşılık gelen gerilme.
Model ve kabuller
Doğrusal elastik, küçük sehim, başlangıçta tam doğru çubuk. $EI\,w''+Pw=0$, $w(0)=w(L)=0$; $\lambda=P/EI$.
Çözüm
Özdeğerler $\lambda_n=(n\pi/L)^2$, yani $P_n=n^2\pi^2EI/L^2$. En küçüğü ($n=1$) kritik yüktür. $I=\pi d^4/64=125\,664$ mm⁴:
$$P_{kr}=\frac{\pi^2EI}{L^2}=\frac{\pi^2\cdot210\,000\cdot125\,664}{2000^2}\ \text{N}=65{,}1\ \text{kN}.$$Gerilme $\sigma_{kr}=P_{kr}/A=65\,100/1257=51{,}8$ MPa.
Kontrol
Birim: N/mm²·mm⁴/mm² = N ✓. Gerilme çeliğin akma dayanımının çok altında: narin çubukta hasarı akma değil burkulma belirler ✓. Burkulma şekli $\sin(\pi x/L)$ uç şartlarını sağlıyor.
Fiziksel yorum
Özdeğer problemi yükün değerini verir, sehimin genliğini vermez ($B$ keyfi): doğrusal teori yalnız "bu yükte düz olmayan bir denge konumu mümkün" der. Ayrıntı: MAK 613 — Euler kolon burkulması.
Benzer problem Gergin telin doğal frekansları
Gerilmesi $T=500$ N, birim boy kütlesi $\mu=0{,}005$ kg/m, boyu $L=0{,}65$ m olan iki ucu bağlı tel $y''+(\omega/c)^2y=0$ ($c=\sqrt{T/\mu}$) ve $y(0)=y(L)=0$ problemine uyar. İlk üç doğal frekansı bulun.
İpucu
$\lambda=(\omega/c)^2=(n\pi/L)^2$, yani $\omega_n=n\pi c/L$.
Çözümü göster
$c=316{,}2$ m/s. $\omega_1=1528$ rad/s ($f_1=243{,}3$ Hz), $f_2=486{,}5$ Hz, $f_3=729{,}8$ Hz. Telde frekanslar $n$ ile doğrusal artar (harmonikler).
5. Başa dönüş
İtme çubuğu 65,1 kN'da burkulur. Bu sonuç bir BDP'den değil, iki uçta şart veren bir SDP'den çıktı: yalnız belirli $\lambda$ değerlerinde sıfırdan farklı denge biçimi var. Aynı yapı telin, kirişin ve membranın titreşim frekanslarını da verir; bir sonraki iki derste bu özfonksiyonları kullanarak keyfi fonksiyonları seriye açacağız.
6. Sık yapılan hatalar
- $\lambda<0$ ve $\lambda=0$ durumlarını incelemeden atlamak; bazı uç şartlarında (ör. iki uç serbest) $\lambda=0$ gerçek bir özdeğerdir.
- $n=0$'ı özdeğer saymak: $\sin 0=0$ sıfır çözüm verir.
- Özfonksiyonun genliğini problemden bulmaya çalışmak; özdeğer problemi genliği belirlemez.
- SDP'de çözümün her zaman var ve tek olduğunu varsaymak.
7. Alıştırmalar
Alıştırma 1KolayKavramsalVarlık ve teklik
$y''+4y=0$, $y(0)=0$, $y(\pi/2)=0$ probleminin kaç çözümü vardır? $y(\pi/2)=1$ olsaydı?
İpucu
$y=A\cos2x+B\sin2x$; $\sin\pi=0$.
Çözümü göster
$A=0$, $B\sin\pi=0$ her $B$ için sağlanır: sonsuz çözüm $B\sin2x$. $y(\pi/2)=1$ ise $0=1$: çözüm yok.
Alıştırma 2OrtaSayısalBir ucu serbest
$y''+\lambda y=0$, $y(0)=0$, $y'(L)=0$ probleminin özdeğerlerini ve özfonksiyonlarını bulun. $L=1$ için ilk üç özdeğer nedir?
İpucu
$y=B\sin kx$, $y'(L)=Bk\cos kL=0$.
Çözümü göster
$\cos kL=0\Rightarrow kL=(2n-1)\pi/2$: $\lambda_n=\big(\tfrac{(2n-1)\pi}{2L}\big)^2$, $y_n=\sin\tfrac{(2n-1)\pi x}{2L}$. $L=1$: 2,467; 22,21; 61,69.
Alıştırma 3OrtaSayısalAnkastre–serbest kolon
Alt ucu ankastre, üst ucu serbest kolonun kritik yükü $P_{kr}=\pi^2EI/(4L^2)$'dir. Örnekteki çubuk bu şekilde bağlansaydı kritik yük ne olurdu?
İpucu
Mafsallı durumun dörtte biri.
Çözümü göster
$65{,}1/4=16{,}3$ kN. Etkin boy $2L$ olduğu için yük 4 kat düşer.
8. Özet
- BDP: şartlar tek noktada, çözüm var ve tek. SDP: şartlar iki uçta, çözüm yok/tek/sonsuz olabilir.
- Özdeğer tipi SDP: sıfırdan farklı çözüm yalnız belirli $\lambda_n$'lerde; $\lambda<0$, $=0$, $>0$ ayrı incelenir.
- $y''+\lambda y=0$, $y(0)=y(L)=0$: $\lambda_n=(n\pi/L)^2$, $y_n=\sin(n\pi x/L)$.
- Burkulma yükü ve tel frekansları bu problemin özdeğerleridir.
Sıradaki derste bu sinüslerle keyfi bir fonksiyonu nasıl seriye açacağımızı (Fourier serileri) göreceğiz.
9. Tez ve araştırmada nerede karşına çıkar?
Burkulma, titreşim ve ısı iletiminin kararlı durum problemleri sınır değer problemidir. Sonlu eleman yazılımlarında "doğrusal burkulma" ve "modal" analizler bu problemin ayrıklaştırılmış hâlini çözer. İleri okuma: Kreyszig §11.5 girişi; Haberman, Sturm–Liouville bölümü.
Kaynaklar ve ileri okuma
- E. Kreyszig, Advanced Engineering Mathematics, 10. baskı, John Wiley & Sons, 2011 (ISBN 978-0-470-45836-5). — §11.5 Sturm–Liouville problemlerine giriş (s. 498–503); §12.3 Telin modları (s. 545–552)
- R. Haberman, Applied Partial Differential Equations with Fourier Series and Boundary Value Problems, 5. baskı, Pearson, 2013. — Bölüm 2 Değişkenlerine ayırma; Bölüm 5 Sturm–Liouville özdeğer problemleri
Bölüm ve sayfa numaraları Kreyszig 10. baskıya (Wiley, 2011) göredir. Metin, örnekler ve şekiller özgündür; kitaptan alıntı yapılmamıştır. Tam liste: kaynakça.